Waarom is de lucht in Spanje zo vaak oranje? Zonsondergang en calima uitgelegd

Woon je in Spanje of ben je hier vaak, dan ken je het: een lucht die bij zonsondergang feloranje kleurt, of een hele dag waarop alles een gelige of oranje gloed heeft. Daar zijn twee verschillende oorzaken voor. De eerste is de gewone natuurkunde van zonsondergang, die in het droge, zonnige Spanje vaak extra mooi uitpakt. De tweede is de calima: stof uit de Sahara dat met zuidelijke wind naar Spanje waait. In dit artikel lees je hoe beide werken, hoe je ze uit elkaar houdt en wat je bij calima het beste kunt doen.

Waarom kleurt de lucht oranje bij zonsondergang?

Zonlicht bestaat uit alle kleuren van de regenboog. Als het licht door de atmosfeer gaat, botst het op luchtmoleculen. Blauw licht heeft een korte golflengte en wordt daardoor veel sterker alle kanten op verstrooid dan rood en oranje licht. Overdag zie je dat verstrooide blauwe licht overal om je heen: daarom is de lucht blauw.

Staat de zon laag, bij zonsopkomst of zonsondergang, dan legt het licht een veel langere weg door de atmosfeer af. Onderweg wordt een groot deel van het blauwe licht uit de directe lichtbundel verstrooid. Andere kleuren worden ook verstrooid, maar veel minder. Daardoor bereikt relatief meer rood, oranje en geel licht je ogen. Fijne deeltjes in de lucht, zoals stof of zout van de zee, kunnen dat effect versterken.

Wolken maken het vaak nog mooier. Hoge en middelhoge wolken vangen het laatste oranje en roze licht op als de zon voor jou al achter de horizon of de bergen is verdwenen. Daardoor kan de lucht nog een tijd blijven gloeien na zonsondergang.

Waarom lijkt dat in Spanje vaker voor te komen?

De belangrijkste reden is simpel: Spanje, en zeker de Middellandse Zeekust, heeft veel meer heldere dagen dan Nederland en België. Zit de zon niet achter een dicht grijs wolkendek, dan zie je de zonsondergang en de kleuren gewoon veel vaker. Hoe zonnig het in de winter is, lees je in ons artikel over de warmste plekken van Spanje in de winter.

Daarnaast helpt het als er wat hoge of middelhoge wolken zijn die het laatste licht opvangen, en op sommige dagen een beetje Saharastof in de lucht. Dat laatste brengt ons bij de tweede oorzaak.

Wat is calima? Saharastof in de lucht

Calima is het Spaanse woord voor een nevel van zwevende stofdeeltjes in de lucht. Het Spaanse weerinstituut AEMET omschrijft het als een vermindering van het zicht door droge deeltjes, en dat is iets anders dan mist of nevel van waterdruppels. In de praktijk gaat het bijna altijd om stof uit de Sahara en de rest van Noord-Afrika.

Dat stof wordt door wind in de woestijn opgewerveld en kan tot op enkele kilometers hoogte komen. Ligt er een lagedrukgebied ten westen of zuidwesten van het Iberisch schiereiland, dan stroomt er warme lucht vanuit Afrika naar het noorden. Die neemt het stof mee naar Spanje, de Canarische Eilanden en soms door tot in Frankrijk, Nederland en België.

Het oosten en zuidoosten van Spanje liggen het dichtst bij Noord-Afrika en krijgen het vaakst calima. Volgens een Spaans onderzoek met gegevens uit 2004 tot en met 2009 (Díaz en anderen, 2017, aangehaald door onderzoekers van het Instituto de Salud Carlos III op de blog van AEMET) kwam er in het zuidoosten van Spanje op ongeveer 30 procent van de dagen Saharastof binnen. In het midden van het land was dat 18 procent, in het noordwesten bijna 10 procent. De meeste intrusies waren er in de zomer, de minste in de winter.

Let op: dat betekent niet dat je op 30 procent van de dagen een gele lucht ziet. Het gaat om de aanwezigheid van Afrikaans stof, ook in concentraties die je met het blote oog niet opmerkt. Een zichtbare calima komt een paar keer per jaar voor.

Hoe ziet calima eruit?

• De lucht is de hele dag wazig, gelig, beige of oranje, ook als de zon hoog staat.
• De zon ziet eruit als een bleke schijf waar je bijna recht in kunt kijken.
• Bergen en eilanden in de verte zijn minder goed of niet meer te zien.
• Bij een sterke uitbraak kan het hele landschap oranje kleuren.

Maart 2022: de calima die heel Spanje oranje kleurde

Hoe heftig calima kan zijn, bleek half maart 2022. Storm Celia lag een paar dagen stil ten zuidwesten van Spanje, rond de Golf van Cádiz. De zuidelijke wind aan de oostkant van die storm voerde tussen 14 en 16 maart enorme hoeveelheden Saharastof aan. In grote delen van Spanje werd de lucht oranje of bruin, ook midden op de dag, en de zon was nauwelijks nog te zien. Het Klimatologisch Laboratorium van de Universiteit van Alicante sprak van een van de belangrijkste stofuitbraken van de afgelopen jaren.

Regen spoelde het stof uit de lucht, waardoor auto's, straten en terrassen van Andalusië tot Asturias onder een laag modder lagen. De luchtkwaliteit was op veel plaatsen extreem ongunstig door de hoge concentraties fijnstof (PM10). Het stof trok daarna verder naar het noorden en was ook in Frankrijk duidelijk te zien.

Lluvia de barro: modderregen

Valt er regen terwijl er veel stof in de lucht hangt, dan neemt de regen het stof mee naar beneden. De Spanjaarden noemen dat lluvia de barro, modderregen. Na zo'n bui liggen auto's, terrassen, zwembaden en zonnepanelen onder een laagje rood of oranje stof. Het Saharastof bevat verschillende mineralen, waaronder ijzerhoudende deeltjes die bijdragen aan de roodbruine kleur. De precieze samenstelling verschilt per uitbraak.

Een paar praktische tips na modderregen:

• Spoel je auto eerst goed af met water voordat je hem afneemt of door een borstelwasstraat haalt. Het stof is fijn zand en kan anders krassen in de lak maken.
• Maak het filter en de skimmer van je zwembad schoon en controleer de waterwaarden.
• Een laag stof op zonnepanelen kost opbrengst, dus spoel ze schoon. Meer over zonnepanelen lees je in ons artikel over zonnepanelen in Spanje.

Zonsondergang of calima: hoe zie je het verschil?

Schuif de tabel opzij voor alle kolommen

Ze kunnen ook samen voorkomen. Een lichte calima maakt een zonsondergang vaak extra intens oranje of rood, ook als je overdag weinig van het stof merkte.

Is calima slecht voor je gezondheid?

Bij een lichte calima merken de meeste mensen niets. Bij een sterke uitbraak stijgt de hoeveelheid fijnstof in de lucht flink en kan de luchtkwaliteit slecht tot zeer slecht worden. Tijdens de uitbraak van maart 2022 adviseerde het Spaanse ministerie van Volksgezondheid om activiteiten buiten te beperken.

Vooral deze groepen zijn gevoeliger voor fijnstof:

• kinderen en ouderen;
• mensen met astma, COPD of een andere chronische longziekte;
• mensen met hart- en vaatziekten;
• zwangere vrouwen;
• mensen die buiten werken of veel buiten sporten.

Tips bij een sterke calima:

• Doe het rustig aan met intensief sporten buiten, zoals hardlopen en fietsen.
• Volg de actuele luchtkwaliteit (zie hieronder). Niet elke calima vraagt om dezelfde maatregelen. Is de luchtkwaliteit slecht, houd dan ramen en deuren zo veel mogelijk dicht en lucht kort op een moment dat het beter is.
• Heb je een luchtreiniger met HEPA-filter, zet die dan binnen aan. Dat is vooral nuttig bij een sterke of langdurige calima, omdat fijnstof ook binnen doordringt.
• Gebruik je medicijnen voor astma of COPD zoals voorgeschreven en houd ze bij de hand.
• Draag je contactlenzen, dan kan een bril prettiger zijn: stof kan je ogen irriteren.
• Drink voldoende, zeker als de calima samenvalt met warm weer.

Dit zijn algemene tips. Heb je een longziekte of hartklachten en merk je dat je benauwder wordt, neem dan contact op met je huisarts of het gezondheidscentrum (centro de salud). Bij ernstige benauwdheid bel je 112.

Calima voorspellen: waar volg je Saharastof en luchtkwaliteit?

• AEMET (aemet.es) meldt in de weersverwachting wanneer er stof in suspensie of calima wordt verwacht. Bij een uitzonderlijke situatie kan AEMET ook een waarschuwing afgeven. Wat de kleuren van die waarschuwingen betekenen, lees je in ons artikel over weerwaarschuwingen in Spanje.
• De app Calidad del Aire van het Spaanse ministerie voor Ecologische Transitie (MITECO) toont de actuele luchtkwaliteitsindex (ICA) van meetstations in heel Spanje, van goed tot extreem ongunstig, met advies per categorie.
• De Generalitat Valenciana heeft een eigen meetnet voor de luchtkwaliteit, met meetstations verspreid over de regio, ook in de provincie Alicante.

Veelgestelde vragen