Erfrecht en successie in Spanje: wat je nu al kunt regelen

Wie een woning in Spanje bezit, laat straks iets na in twee rechtsstelsels tegelijk. Dat klinkt bedreigend, maar voor de meeste Nederlandse en Belgische eigenaren aan de Costa Blanca valt de Spaanse aanslag in de praktijk laag uit. De Comunitat Valenciana kent voor partners en kinderen een vermindering van de belastbare verkrijging en daarna een korting van 99 procent op de berekende belasting. Van de horrorverhalen over Spaanse erfbelasting blijft in deze regio weinig over.

Waar het wél misgaat, is de organisatie. Erfgenamen hebben zes maanden om aangifte te doen en te betalen, terwijl ze in die periode vaak nog geen toegang hebben tot de Spaanse bankrekening. En een standaard Nederlands langstlevendetestament kan er in sommige situaties voor zorgen dat de in Spanje betaalde erfbelasting in Nederland niet of maar beperkt kan worden verrekend. Dit dossier legt uit hoe het systeem werkt, wat je bij leven kunt regelen en welke vragen je aan een notaris stelt.

Twee vragen die door elkaar lopen

Bijna alle verwarring rond dit onderwerp komt doordat twee losse vragen als één worden behandeld.

De eerste is een vraag van erfrecht: wie erft wat, en volgens welk land zijn regels. De tweede is een vraag van belasting: welk land mag heffen, en hoeveel. De antwoorden hoeven niet uit hetzelfde land te komen. Het is heel goed mogelijk dat Nederlands erfrecht bepaalt wie de woning krijgt, terwijl Spanje wel degelijk belasting heft over die woning. Houd de twee in elk gesprek met een adviseur uit elkaar.

Welk erfrecht geldt voor je Spaanse woning

Sinds de Europese erfrechtverordening geldt als hoofdregel het recht van het land waar de overledene zijn gewone verblijfplaats had. Dat is geen kwestie van inschrijving, maar van feiten: waar lag het zwaartepunt van je leven, waar woonde je gezin, waar was je sociaal en economisch verankerd. Woon je in Nederland en gebruik je de Spaanse woning enkele maanden per jaar, dan is Nederland vrijwel altijd die gewone verblijfplaats.

Daarnaast mag je zelf kiezen. Met een rechtskeuze in je testament leg je vast dat het recht van je nationaliteit van toepassing is op je hele nalatenschap. Voor een Nederlander die naar Spanje is verhuisd, is dat de manier om het Nederlandse erfrecht te behouden, inclusief de vertrouwde langstlevenderegeling.

Dat verschil is niet theoretisch. Het Spaanse erfrecht kent een legítima, een wettelijk deel dat aan de kinderen toekomt en dat je niet vrij kunt wegschenken. Zonder rechtskeuze kan een langstlevende partner in Spanje dus veel minder ruimte hebben dan in een Nederlands testament de bedoeling was. Wie in Spanje woont en niets regelt, laat die keuze aan het toeval over.

Een Spaans testament naast je Nederlandse

Een Nederlands testament kan ook in Spanje worden gebruikt; een Spaans testament is geen wettelijke voorwaarde. Wel maakt het de afwikkeling administratief zwaarder, omdat erfgenamen met vertalingen, apostilles en een verklaring van erfrecht moeten aantonen wie waartoe gerechtigd is. Een kort Spaans testament dat uitsluitend over de Spaanse bezittingen gaat, kan dat traject aanzienlijk verkorten en verbilligen. Noodzakelijk is het niet, praktisch vaak wel.

Twee voorwaarden zijn daarbij belangrijk. Het Spaanse testament moet expliciet zeggen dat het alleen ziet op de Spaanse goederen, anders herroept het per ongeluk je Nederlandse testament. En de twee moeten inhoudelijk op elkaar aansluiten, want twee testamenten die elkaar tegenspreken leveren precies de procedure op die je wilde voorkomen. Laat ze daarom in samenhang opstellen en niet los van elkaar door twee adviseurs die niet met elkaar spreken.

Wat Spanje aan erfbelasting rekent

De Spaanse successie- en schenkbelasting heet de Impuesto sobre Sucesiones y Donaciones. Anders dan in Nederland betaalt niet de nalatenschap maar iedere erfgenaam afzonderlijk, over wat hij persoonlijk verkrijgt. Erfgenamen worden ingedeeld in vier groepen, waarbij groep I en II bestaan uit kinderen, ouders en de partner.

Belangrijk voor niet-inwoners: sinds een uitspraak van het Europese Hof van Justitie uit 2014 en de wetswijziging die daarop volgde, mogen erfgenamen die buiten Spanje wonen de regels toepassen van de regio waar het vastgoed ligt. Tot die tijd vielen zij onder het aanzienlijk ongunstiger landelijke regime. Dat onderscheid is dus verdwenen, en dat is precies waarom oudere artikelen over dit onderwerp veel somberder zijn dan de huidige situatie rechtvaardigt.

De volgorde van de berekening is belangrijker dan de losse percentages, want daar gaat het in gesprekken meestal mis. Het werkt in vier stappen. Eerst wordt vastgesteld wat iedere erfgenaam afzonderlijk verkrijgt, gewaardeerd via de valor de referencia, dezelfde grondslag die ook geldt voor de vermogensbelasting voor niet-inwoners. Daarop komt de vermindering van 100.000 euro in mindering, wat de belastbare verkrijging oplevert. Over dat restant wordt de progressieve tariefschijf toegepast, wat de berekende belasting geeft. En pas over dát bedrag geldt de korting van 99 procent.

De 100.000 euro is dus een vermindering van de grondslag, geen aftrek van je belastingaanslag, en de 99 procent gaat over de berekende belasting en niet over de waarde van de woning. Voor een echtpaar met een woning van vier ton en twee kinderen als erfgenamen komt de Spaanse aanslag daardoor in de regel uit op enkele honderden euro's, niet op tienduizenden. In andere regio's ligt dat anders: Catalonië en Murcia zijn beduidend minder mild. Waar je woning staat, bepaalt dus meer dan wat je nalaat.

Nederland heft ook, en dat is waar het misgaat

Woonde de overledene fiscaal in Nederland, dan kan Nederland erfbelasting heffen over de wereldwijde nalatenschap, dus ook over de woning in Spanje. Spanje heft daarnaast over die woning omdat het pand daar ligt. Er is geen belastingverdrag tussen beide landen voor erfbelasting, dus dubbele heffing wordt alleen voorkomen door de Nederlandse eenzijdige regeling: het Besluit voorkoming dubbele belasting 2001. Dat besluit staat toe dat de in Spanje betaalde erfbelasting wordt verrekend met de Nederlandse aanslag, tot ten hoogste het bedrag dat Nederland over diezelfde woning heft.

Hier zit de valkuil, en die is contra-intuïtief. Verrekenen kan alleen als er in Nederland daadwerkelijk iets te verrekenen valt. Bij een standaard langstlevendetestament erft de partner alles, en die partner heeft in Nederland een vrijstelling van ruim acht ton. Blijft de Nederlandse aanslag daardoor nihil of laag, dan is er weinig of niets waarmee de Spaanse aanslag kan worden verrekend. Of dat zo uitpakt hangt af van de omvang van de nalatenschap, wat de partner precies verkrijgt en hoeveel Nederlandse erfbelasting er feitelijk verschuldigd is. Het is dus geen automatisme, maar wel een scenario waarin het testament dat in Nederland het gunstigst oogt de voorkoming van dubbele belasting onbenut kan laten.

In de Comunitat Valenciana is de schade daarvan beperkt, omdat de Spaanse aanslag door de korting van 99 procent toch al laag is. In regio's zonder zo'n korting, of bij ongehuwde partners die in Spanje in groep IV vallen, kan het fors oplopen. Laat dit doorrekenen voordat je een testament laat opstellen, niet erna.

Ben je geëmigreerd, houd dan rekening met de Nederlandse woonplaatsfictie uit artikel 3 van de Successiewet. Die geldt niet voor iedere emigrant, maar alleen voor wie de Nederlandse nationaliteit had bij vertrek en die nog steeds heeft op het moment van overlijden, en die binnen tien jaar na vertrek uit Nederland overlijdt. In dat geval wordt hij voor de erf- en schenkbelasting geacht nog in Nederland te wonen. Voor Belgen zonder Nederlandse nationaliteit speelt de regeling dus niet, en het Europese Hof van Justitie heeft in 2006 bevestigd dat dit nationaliteitsonderscheid is toegestaan. Wat dat betekent voor je bredere fiscale positie, staat in de uitleg over fiscaal inwonerschap. Voor de heffing tijdens je leven is het dossier over dubbele belasting het startpunt.

Wat erfgenamen concreet moeten doen

De Spaanse procedure kent een harde termijn van zes maanden na overlijden voor zowel de aangifte als de betaling. Verlenging met zes maanden is mogelijk, maar moet worden aangevraagd binnen de eerste vijf maanden. Wie de termijn laat verlopen, krijgt toeslagen en rente over een aanslag die met een tijdige aanvraag vaak vrijwel nul was geweest.

De stappen op hoofdlijnen:

• Een internationale overlijdensakte, en voor Nederlandse stukken meestal een apostille en beëdigde vertaling.
• Het certificado de últimas voluntades, de Spaanse verklaring waaruit blijkt of er een Spaans testament is en bij welke notaris.
• Een NIE-nummer voor iedere erfgenaam, ook voor wie de woning meteen weer wil verkopen.
• De akte van aanvaarding bij een Spaanse notaris, waarin de nalatenschap wordt aanvaard en verdeeld.
• Aangifte en betaling van de erfbelasting, waarna de woning op naam kan worden gezet in het eigendomsregister.
• De plusvalía municipal bij de gemeente, over de waardestijging van de grond sinds de vorige overdracht.

Houd er rekening mee dat de Spaanse bankrekening van de overledene wordt geblokkeerd zodra de bank van het overlijden hoort. Erfgenamen moeten de belasting dus vaak voorschieten uit eigen middelen, terwijl het geld om te betalen op een rekening staat die pas vrijkomt als de belasting is voldaan. Een aparte rekening op naam van de partner, of een buffer buiten Spanje, lost dat probleem op voordat het ontstaat.

Wat je nu al kunt regelen

• Leg een rechtskeuze vast, zeker als je in Spanje woont of overweegt te verhuizen.
• Laat je Nederlandse en Spaanse testament in samenhang opstellen, niet los van elkaar.
• Laat doorrekenen wat je testament in beide landen betekent, inclusief de vraag of de verrekening werkt.
• Denk na over de eigendomsverhouding bij aankoop, want wie op de akte staat bepaalt mede wat er later vererft.
• Zorg dat erfgenamen weten waar de escritura, de laatste IBI-aanslag en de gegevens van de gestor liggen.
• Regel dat er geld bereikbaar is buiten de geblokkeerde Spaanse rekening.

Veelgestelde vragen

Verder in dit dossier

Bronnen